Ελλάδα, Τουρκία, Ευρώπη: Ποια είναι τα νέα δεδομένα  

Δίχως αμφιβολία, ο Μάρτιος υπήρξε ένας μήνας με περίσσια κινητικότητα στη διπλωματική σκακιέρα της ανατολικής Μεσογείου και με πολλές ενδιαφέρουσες εξελίξεις.

Του Φώτη Τεγόπουλου*

Από το ‘’φάλτσο’’ της Αιγύπτου και την επαναχάραξη του επίμαχου οικοπέδου προς αδειοδότηση για έρευνες, μέχρι τις διερευνητικές επαφές, τη Σύνοδο Κορυφής της 25ης και την πρώτη επικοινωνία του Έλληνα πρωθυπουργού με τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Απ΄ την άλλη, ένα εκ των γεγονότων που δεδομένα τράβηξε τα βλέμματα ήταν η μη αποστολή συγχαρητήριου μηνύματος από την καγκελάριο της Γερμανίας για τα 200 χρόνια από την ελληνική επανάσταση, κάτι που προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις.

Ο Πρέσβης της Γερμανίας Ernst Reichel το απέδωσε σε ‘’άγνοια των διπλωματικών πρακτικών’’, δικαιολογία που ουδόλως πειστική φαντάζει. Καλό θα είναι να διαβάζουμε και πίσω από τις γραμμές, καταλαβαίνοντας ποια είναι η πραγματική αιτία για την οποία αυτό δε συνέβη, εν αντιθέσει με πλειάδα ηγετών και αξιωματούχων που προφανώς γνωρίζουν πολύ καλά τι σημαίνει ‘’διπλωματικό πρωτόκολλο’’, πράττοντας τα δέοντα. Αλλά ας ξεκινήσουμε με την τηλεδιάσκεψη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που διεξήχθη στις 25 και 26/3.

Μεταξύ των θεμάτων της Συνόδου ήταν και η κατάσταση στην περιοχή μας. Το ενδιαφέρον στράφηκε γύρω από την περίφημη έκθεση του επικεφαλής της Ευρωπαϊκής διπλωματίας Josep Borrell Fontelles, η οποία περιγράφει το πλέγμα των σχέσεων ανάμεσα σε Τουρκία και ΕΕ. Ελληνικοί διπλωματικοί κύκλοι τη χαρακτηρίζουν ως ισορροπημένη, καθώς γίνεται μεν αναφορά στη λεγόμενη ‘’θετική ατζέντα’’, ωστόσο την ίδια στιγμή υπογραμμίζονται και τα σημεία στα οποία η γείτονα διολισθαίνει και επιδεικνύει παραβατική συμπεριφορά.

Από τα στοιχεία που ξεχωρίζουν είναι το στοιχείο της αναστρεψιμότητας σε ό,τι έχει να κάνει με τα θετικά μέτρα, καθώς και η επιβολή νέων κυρώσεων σε περίπτωση παράνομων ενεργειών. Μεταξύ των έκνομων ενεργειών είναι η απόπειρα παραβίασης των ελληνικών συνόρων το Μάρτιο του 2020 στον Έβρο, το παράνομο μνημόνιο για τις θαλάσσιες ζώνες με τη Λιβύη, η ερευνητική δραστηριότητα του σκάφους Oruc Reis, αλλά και η προκλητική στάση στο Κυπριακό, όπως αυτή αποτυπώνεται μέσα από το άνοιγμα της περίκλειστης πόλης της Αμμοχώστου (Βαρώσια). Σε περίπτωση περεταίρω κλιμάκωσης, προβλέπονται τομεακές κυρώσεις και περιορισμοί σε δραστηριότητες όπως οι τραπεζικές και οι οικονομικές εν γένει.

Στα της συνόδου κορυφής, χαιρετίστηκε  η συνέχιση των διερευνητικών επαφών (16/03/2021) καθώς και η διεξαγωγή της άτυπης πενταμερούς για το Κυπριακό στη Γενεύη (27-29/04). Παράλληλα, η γενικότερη αποκλιμάκωση το τελευταίο διάστημα στα ελληνοτουρκικά είναι κάτι το οποίο είδαν θετικά οι ηγέτες των 27 κρατών – μελών στην τηλεδιάσκεψή που έλαβε χώρα το διήμερο 25 και 26 Μαρτίου. Σε ότι αφορά τα μέτρα της θετικής ατζέντας αυτά αφορούν την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, την παροχή (νέων) κονδυλίων για τη διαχείριση του μεταναστευτικού και σε μεταγενέστερο στάδιο την απελευθέρωση του καθεστώτος των θεωρήσεων στα ταξίδια (visas). Παράλληλα, η Τουρκία θα βρίσκεται υπό επιτήρηση ως την επόμενη σύνοδο, τον Ιούνιο. Επιπλέον, η ΕΕ καλεί την Τουρκία να απέχει από πράξεις που ανεβάζουν την ένταση στην περιοχή και δε συνάδουν με το διεθνές δίκαιο, με την Ένωση να δηλώνει ‘’έτοιμη’’ να υπερασπιστεί τα συμφέροντα των κρατών – μελών της, ήτοι Ελλάδας και Κύπρου που πλήττονται άμεσα.

Σημειωτέον ότι πρόκειται για την πρώτη Σύνοδο Κορυφής που διεξάγεται επί Πορτογαλικής προεδρίας, η οποία θα καλύψει το πρώτο εξάμηνο του έτους.

Ρεαλιστικά μιλώντας, η ελληνική και η κυπριακή πλευρά δεν είχαν και πολλά να περιμένουν από αυτή τη Σύνοδο. Η δεδομένη απροθυμία ανάληψης ουσιαστικής δράσης από την ΕΕ δυσχεραίνει κατά πολύ το τοπίο, μιας και σειρά χωρών προβάλλει αντιστάσεις αναφορικά με τη συγκρότηση ενός αρραγούς μετώπου απέναντι στον προβληματικό γείτονα. Με προεξάρχουσα τη Γερμανία, της οποίας τα συμφέροντα είναι τεράστια (μεταναστευτικό, όγκος εμπορικών συναλλαγών), κράτη όπως η Ισπανία, η Ιταλία, η Μάλτα, η Ουγγαρία και η Βουλγαρία δεν είναι διατεθειμένα να διαρρήξουν τους δεσμούς τους με την Τουρκία. Οι λόγοι πολλοί: πώληση πολεμικού υλικού και άλλες σημαντικές εξαγωγές στην γείτονα, γεωπολιτικές συγκλίσεις, αυταρχικές καταβολές και προσωπικές συμπάθειες. Δεν υφίσταται ενιαίος βηματισμός, με αποτέλεσμα να συρρικνώνονται τα πεδία δράσης και τα περιθώρια για ουσιαστικά βήματα.

Γεγονός είναι πάντως ότι η Τουρκία φαίνεται να απομακρύνεται με γοργούς ρυθμούς από τη Δύση, ακολουθώντας μια πολιτική με ευρασιατικό πρόσημο και στροφή στη συνεργασία με Ρωσία, Κίνα και Ιράν. Η στροφή αυτή λαμβάνει χαρακτηριστικά εμβάθυνσης, ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με τις δύο πρώτες χώρες και καλύπτει πολλά πεδία, όπως η οικονομία, το εμπόριο και η άμυνα. Ειδικότερα δε στην άμυνα, η απόκτηση του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400 και η πιθανή αγορά ρωσικών πολεμικών αεροσκαφών σε απάντηση για την αποβολή της Τουρκίας από το πρόγραμμα των F-35 δίνουν το στίγμα για το που βαδίζει ο εξ’ ανατολών γείτονας, από κοινού με την οικοδόμηση ισχυρών εμπορικών σχέσεων με την Κίνα, παρά τη διαφοροποίηση στο ζήτημα της μειονότητας των Ουιγούρων. Παράλληλα, προβλήματα υπάρχουν και με τη Ρωσία, λόγω των διαφορετικών προσεγγίσεων στο θέμα της Ουκρανίας (Donetsk, Luhansk & Κριμαία), με την Τουρκία να είναι διατεθειμένη να στηρίξει στρατιωτικά την Ουκρανία, έχοντας πράξει το ίδιο στο παρελθόν μέσω της παροχής μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones). Πεδίο συνεννόησης υπάρχει φυσικά, όπως αποτυπώνεται σε Συρία, Λιβύη & Ναγκόρνο – Καραμπάχ, παρά τις όποιες αντιθέσεις σημειώνονται.

Στο εσωτερικό τα ανοιχτά ζητήματα δεν είναι λίγα. Η αποχώρηση από τη σύμβαση της Κων/λης για την προστασία των γυναικών από φαινόμενα βίας έχει πυροδοτήσει κοινωνική έκρηξη (ιδίως μεταξύ των γυναικών), η αξία του νομίσματος υποτιμάται διαρκώς, ο πληθωρισμός και η ανεργία ανεβαίνουν διαρκώς και οι κεντρικοί τραπεζίτες αλλάζουν ανά 6 μήνες, λόγω των ‘’ορθόδοξων’’ οικονομικών τους πολιτικών που είναι αντίθετες με τις απόψεις του προέδρου Ερντογάν. Το cocktail συμπληρώνει η διαρκής δημοσκοπική κάθοδος AKP και MHP (Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης– εταίρος στην κυβέρνηση).

Ο μεγαλύτερος φόβος προέρχεται βέβαια από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η σκλήρυνση της γραμμής των ΗΠΑ αγγίζει σειρά ζητημάτων (Ρωσία, ανθρώπινα δικαιώματα & Μεσόγειος), με τη δίκη της τράπεζας Halkbank στη Νέα Υόρκη να είναι ίσως ο μείζων κίνδυνος για την Τουρκία, καθώς η επιβολή ενός, πιθανότατα μεγάλου, προστίμου στην τράπεζα θα έχει αποσταθεροποιητικό αντίκτυπο όχι μόνο σε κείνη, αλλά και στο σύστημα εν συνόλω, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ευστάθειά του.   Η Ελλάδα κλείνοντας, οφείλει να συνεχίσει τα πολύ καλά βήματα που επιδεικνύει τόσο στην εξωτερική, όσο και την εσωτερική της εξισορρόπηση, μέσα από άοκνη διπλωματική προσπάθεια και μεγιστοποίηση των συντελεστών ισχύος της. Επειδή γίνεται χοντρό παιχνίδι στο κομμάτι που αφορά την απόκτηση νέων φρεγατών, τα κριτήρια πρέπει να είναι τα ακόλουθα: επιχειρησιακή ικανότητα, προσιτή τιμή και τα συναφή πολιτικά ανταλλάγματα. Δε θα πρέπει επίσης να λησμονηθεί και η ενδιάμεση λύση ως προϋπόθεση για την τελική επιλογή. Η τηλεφωνική επικοινωνία Μπάιντεν – Μητσοτάκη θα οδηγήσει σε συνάντηση εντός του φθινοπώρου, εξέλιξη πολύ θετική για τη χώρα. Πρέπει να συνοδευτεί από αγαστή συνεργασία με το lobby της ομογένειας και την αξιοποίηση αξιωματούχων με ευνοϊκή για την Ελλάδα στάση όπως ο Tony Blinken (ΥΠΕΞ) και ο Bob Menendez (Πρόεδρος Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων Γερουσίας).

Στο Κυπριακό απαιτείται συντονισμός της δράσης με την Κύπρο και αποφυγή πάσης φύσεως παγίδων που δεδομένα θα στηθούν από Τουρκία, τη Βρετανία, ακόμα και τον ΓΓ του ΟΗΕ. Διμερή και πολυμερή σχήματα με αραβικές χώρες θα συνεχίσουν να είναι στο προσκήνιο, ενώ η εμβάθυνση αυτών θα ήταν ευχής έργων, ομού μετά της θεσμοποίησής τους. Παράλληλα, μια πιθανή υπογραφή ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής με τη Σ. Αραβία ακόμα και με το Ισραήλ θα μας έδινε νέα δυναμική και θα έβαζε την Τουρκία σε μεγαλύτερους μπελάδες, δοθέντων και των προβλημάτων με τις χώρες αυτές, συν την Αίγυπτο, τη Γαλλία, τα ΗΑΕ, αλλά και την αρνητικά διακείμενη Ινδία.

* MSc Political Science – European Politics & External Relations, University of Amsterdam

www.ertnews.gr

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.